Người nặn phôi cho hàng trăm tượng đá Non Nước

Nghệ nhân điêu khắc Nguyễn Văn Nho bên tác phẩm "Đá nở hoa", phác họa tổ nghề làng đá Non Nước. Ảnh: Nguyễn Đông

Người nặn phôi cho hàng trăm tượng đá Non Nước


Đà NẵngTốt nghiệp Khoa Điêu khắc, anh Nguyễn Văn Nho trở thành một trong số ít thợ tại làng Non Nước chuyên nặn mẫu đất sét chuẩn tỷ lệ giải phẫu cơ thể người.

Hơn 20 năm qua, hàng trăm phôi tượng danh nhân, tượng tín ngưỡng và công trình lớn tại nhiều tỉnh thành đã ra đời từ bàn tay của người thợ sinh năm 1983. Nhiều công trình do anh tạo mẫu đã hoàn thiện thi công, như bức phù điêu tại Thư viện Khoa học Tổng hợp Đà Nẵng, phù điêu danh thần Thoại Ngọc Hầu, phù điêu truyền thống lực lượng vũ trang Quân khu 5, tượng đài Phong Thử, tượng Thánh Tôma Thiện tại Đan viện Thiên An, tượng Thánh Bênêđictô (Thánh Biển Đức)...

Năm 2020, anh đoạt giải cuộc thi sáng tác tượng danh nhân thị xã Điện Bàn với hai phác thảo chân dung Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Phan Vinh và Lê Tự Nhất Thống. Đến năm 2023, tác phẩm "Đá nở hoa" của anh đoạt giải nhì tại cuộc thi Điêu khắc đá mỹ nghệ Non Nước.

Thành quả này đưa anh trở thành thợ tạo mẫu phôi hiếm hoi gắn bó trực tiếp với làng đá Non Nước - làng nghề có lịch sử gần 400 năm và là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, dù không phải là người con của làng đá.

Từ thợ mài đá đến cử nhân điêu khắc

Năm 2002, chàng trai 19 tuổi Nguyễn Văn Nho rời xã Hưng Trung (nay là xã Yên Trung, tỉnh Nghệ An) vào Đà Nẵng tìm việc sau khi thi trượt đại học. Anh xin học việc tại cơ sở đá mỹ nghệ Xuất Ánh ở Hòa Hải, phường Ngũ Hành Sơn.

Công việc ban đầu là chà nhám, mài thủ công từng bức tượng đá. Nhận thấy người học việc chăm chỉ, nghệ nhân Trần Văn Xuất, chủ cơ sở sản xuất, đã chu cấp chi phí ăn ở để anh vừa làm vừa tiếp tục ôn thi.

Nhà điêu khắc Nguyễn Văn Nho bên các phôi tượng do chính mình làm ra. Ảnh: Nguyễn Đông

Năm 2004, anh Nho thi đỗ vào Khoa Điêu khắc thuộc Đại học Nghệ thuật Huế (Đại học Huế). Suốt 5 năm sinh viên, anh ở lại xưởng đá đục tượng kiếm tiền nộp học phí và trang trải sinh hoạt.

Tại Festival Huế 2006, tác phẩm tượng chân dung nhạc sĩ Trịnh Công Sơn do anh thực hiện được một người họ hàng của cố nhạc sĩ mua lại. Người này sau đó tài trợ kinh phí mua sắm vật tư sáng tác cho đến khi anh tốt nghiệp cử nhân năm 2009.

Nhìn ảnh để tạo mẫu tượng đất sét

Làng nghề Non Nước lâu nay vận hành theo phương thức truyền miệng và kinh nghiệm dân gian qua nhiều thế hệ. Nhiều thợ đá thường nhìn ảnh chụp hai chiều rồi trực tiếp đục lên khối đá lớn, khiến tượng danh nhân dễ bị sai lệch về giải phẫu học và thiếu thần thái.

Anh Nho quyết định tạo phôi mẫu tượng. Công việc đòi hỏi thợ phải nắm vững cấu trúc khung xương, tỷ lệ khối cơ và nếp gấp trang phục. Nếu khâu tạo mẫu đất không chuẩn, sản phẩm khi phóng to ra đá sẽ bộc lộ khuyết điểm và không thể chỉnh sửa.

Nghệ nhân Nguyễn Văn Nho tạo phôi tượng Thánh nữ Mônica. Ảnh: Nguyễn Đông

Quy trình tạo phôi bắt đầu bằng việc hàn khung sắt chịu lực, đắp từng khối đất sét và gọt giũa hình khối ba chiều. Khi mẫu đất hoàn thiện, tác giả tiếp tục đổ khuôn thạch cao để chuyển giao cho các xưởng đá thi công.

Hiện nay, nhiều cơ sở đã ứng dụng máy quét 3D và máy cắt CNC vào sản xuất. Dù vậy, máy móc chỉ gọt được khối thô bên ngoài theo dữ liệu số hóa. Để hoàn thiện tác phẩm, người tạo mẫu vẫn phải trực tiếp gọt tỉa các chi tiết khó như hốc mắt, khuôn miệng và nụ cười.

"Công đoạn này quyết định hồn cốt của bức tượng mà công nghệ chưa thể thay thế bàn tay con người", anh Nho nói về nghề đã vận vào nửa tuổi đời của mình.

Từng theo dõi quá trình làm nghề và phối hợp trong một số dự án mỹ thuật, nhà điêu khắc Phạm Văn Hạng đánh giá cao nền tảng kỹ thuật của người thợ trẻ.

"Nho có tay nghề, được học hành bài bản nên kỹ thuật tạo hình rất vững vàng và ổn định. Tác phẩm của anh mang nét hiền hậu, chỉn chu. Quan trọng nhất, anh làm nghề có đạo đức, điềm đạm và không phô trương", ông Hạng nhận xét.

Dạy nghề miễn phí cho lớp trẻ

Tại làng đá Non Nước, số người chuyên nặn mẫu tượng đất sét hiện rất ít. Nhiều xưởng chỉ tìm thuê người làm mẫu khi trúng các hợp đồng lớn, chưa hình thành đơn vị chuyên môn cố định cho khâu tạo phôi.

Những người thợ tại xưởng hoàn thiện khuôn thạch cao trước khi chuyển mẫu cho các thợ đá chế tác. Ảnh: Nguyễn Đông

Bên cạnh đó, môi trường bụi bặm và tính chất công việc nặng nhọc khiến lao động trẻ địa phương có xu hướng chuyển sang các ngành nghề khác. Điều này tạo ra nguy cơ thiếu hụt đội ngũ thợ có tay nghề tạo hình bài bản cho làng nghề di sản.

Để duy trì nguồn nhân lực kế cận, anh Nho đang chuẩn bị mở các lớp dạy kỹ thuật nặn mẫu tượng đá miễn phí cho thanh thiếu niên tại địa phương. Khối lượng công việc tại xưởng của anh lớn, kỳ vọng sẽ tạo việc làm cho các lao động có tay nghề.

"Đối với tượng danh nhân và công trình lớn, bước nặn mẫu đất quyết định linh hồn của tác phẩm. Tôi muốn trang bị kỹ thuật tạo hình bài bản cho lớp trẻ để làng nghề phát triển bền vững", anh Nho nói.

Nguồn: Người nặn phôi cho hàng trăm tượng đá Non Nước