Dòng họ nào đông thứ 9 ở Việt Nam, có vị quan tài giỏi, công tư phân minh, được người đời gọi là “Thủ Khoa”?

Bùi Hữu Nghĩa
Dòng họ nào đông thứ 9 ở Việt Nam, có vị quan tài giỏi, công tư phân minh, được người đời gọi là “Thủ Khoa”?


Dòng họ nào đông thứ 9 ở Việt Nam, có vị quan tài giỏi, công tư phân minh, được người đời gọi là “Thủ Khoa”? 

Tại Việt Nam có hơn 1.000 họ khác nhau, trong đó họ Nguyễn chiếm tỷ lệ cao nhất với 38,4%, xếp thứ hai là họ Trần: 12,1% và sau đó là Họ Lê: 9,5%, Họ Phạm: 7%, Họ Hoàng/Huỳnh: 5,1% Họ Phan: 4,5%, Họ Vũ/Võ: 3,9%, Họ Đặng: 2,1%...
Tuy không thuộc nhóm dòng họ đông dân nhất nhưng họ Bùi (chiếm khoảng 2,1%, đứng thứ 9) vẫn là một dòng họ có lịch sử lâu đời và để lại nhiều dấu ấn trong tiến trình dựng nước, giữ nước của dân tộc.

Ngày nay, người mang họ Bùi phân bố rộng khắp cả nước, trong đó tập trung khá đông tại các vùng như Thanh Hóa, Ninh Bình, Phú Thọ… Trải qua nhiều giai đoạn lịch sử, dòng họ này nổi bật với truyền thống hiếu học, khoa bảng và tinh thần cống hiến. Nhiều nhân vật họ Bùi đã ghi danh trong sử sách, góp phần tạo nên vị thế đáng tự hào của dòng họ Bùi trong lịch sử Việt Nam.

Trong đó, có thể kể đến Bùi Hữu Nghĩa (1807-1872) đỗ Giải nguyên (thủ khoa) kỳ thi Hương ở Gia Định, vì thế ông được gọi là Thủ Khoa Nghĩa.

Theo Bảng lược đồ văn học Việt Nam và Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam chép lại, sau khi đỗ đạt, ông trở thành làm quan và từng đảm nhiệm nhiều chức vụ trong bộ máy triều Nguyễn. Ông từng làm quan dưới ba đời vua nhà Nguyễn là Minh Mạng, Thiệu Trị và Tự Đức. Cuộc đời quan lộ của ông nhiều thăng trầm, nổi bật bởi tính cương trực, thương dân và dám đứng về phía dân nghèo trước sự lộng quyền của quan lại địa phương.

Tuy nhiên, cuộc đời làm quan của ông không bằng phẳng mà trải qua nhiều thăng trầm, có lúc bị giáng chức, bị kết án vì đứng về phía dân nghèo trong các vụ kiện tụng bất công. Chính những biến cố ấy đã làm nên hình ảnh một vị quan cương trực, giàu khí tiết và để lại dấu ấn sâu đậm trong văn học, lịch sử Nam Bộ.

Bùi Hữu Nghĩa từng phải chịu oan vì bảo vệ dân lành, lúc này vợ ông đã lặn lội ra kinh đô minh oan cho chồng, điều này đã được Thái hậu nào khen?

Theo cuốn Bùi Hữu Nghĩa - Con người và Tác phẩm, trong thời gian làm quan ở Trà Vang, Bùi Hữu Nghĩa nổi tiếng là người cương trực, thương dân và không chịu khuất phục trước thói cường quyền. Chính vì tính cách ấy, ông nhiều lần va chạm với tầng lớp quan lại địa phương, nhất là khi đứng về phía dân nghèo trong vụ tranh chấp ở rạch Láng Thé. Vụ việc này về sau trở thành một biến cố lớn trong cuộc đời Thủ Khoa Nghĩa. Tại Láng Thé, một số người dân nghèo bị chèn ép, quyền lợi bị xâm phạm. Với trách nhiệm của một vị quan địa phương, Bùi Hữu Nghĩa đã bênh vực họ. Tuy nhiên, hành động này khiến ông bị kẻ xấu lợi dụng để vu cáo. Ông bị quy kết là “xúi dân làm loạn”, dính vào tội nặng và có nguy cơ phải chịu án tử. Từ một vị quan thanh liêm, ông rơi vào cảnh lao lý, danh tiết và tính mạng đều bị đe dọa.

Theo thư viện TP. Đồng Nai ghi chép thông tin, trước nỗi oan của chồng, bà Nguyễn Thị Tồn, vợ Bùi Hữu Nghĩa, đã một mình lặn lội từ Nam ra kinh đô Huế để kêu oan. Hành trình ấy không chỉ gian nan về đường xá mà còn cho thấy sự can đảm hiếm có của một người phụ nữ Nam Bộ trong xã hội phong kiến. Bà tìm cách trình bày sự thật, nhờ người có uy tín giúp đỡ và đưa đơn đến nơi xét án, mong triều đình minh xét cho chồng. Sau khi vụ án được xem xét lại, Bùi Hữu Nghĩa thoát án tử, nhưng vẫn phải chịu hình thức sung quân ra vùng biên để lập công chuộc tội. Dù chưa hoàn toàn được trả lại vị thế ban đầu, việc thoát khỏi án chết đã cho thấy lời kêu oan của bà Nguyễn Thị Tồn có tác động quan trọng.

Cảm phục tấm lòng thủy chung, nghĩa khí và sự quả cảm của bà, Thái hậu Từ Dụ đã khen ngợi và ban bốn chữ “Liệt phụ khả gia”, nghĩa là người phụ nữ tiết nghĩa đáng được khen thưởng.

3 Ngày nay, ngôi trường Chuyên lấy theo tên gọi Thủ Khoa Nghĩa tọa lạc tại tỉnh/thành nào?

Trường THPT Chuyên Thủ Khoa Nghĩa tọa lạc tại phường Châu Đốc, tỉnh An Giang. Ngôi trường được đặt theo tên danh sĩ Bùi Hữu Nghĩa, tức Thủ Khoa Nghĩa, người nổi tiếng học rộng, văn hay, sống cương trực và từng để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử văn học Nam Bộ.

Trường THPT Chuyên Thủ Khoa Nghĩa là đơn vị giáo dục mũi nhọn của tỉnh An Giang nhiều năm liền ghi nhận thành tích nổi bật trong dạy và học. Năm học 2025 - 2026, trường có học sinh đạt giải tại kỳ thi học sinh giỏi quốc gia, đồng thời đạt nhiều giải cấp tỉnh, Olympic truyền thống 30/4, nghiên cứu khoa học kỹ thuật, hùng biện tiếng Anh và các cuộc thi sáng tạo.

Không chỉ chú trọng đào tạo học sinh giỏi, nhà trường còn hướng đến giáo dục toàn diện, xây dựng môi trường học tập kỷ cương, năng động và giàu truyền thống

Bùi Thị Xuân (1752-1802) sinh ra ở huyện Tuy Viễn, phủ Quy Nhơn (nay là tỉnh Gia Lai). Bà có dung mạo rất xinh đẹp và thích đi quyền, múa kiếm. Được võ sư Ngô Mãnh, là ông của Ngô Văn Sở, dạy võ tại nhà, cộng với khả năng thiên bẩm nên Bùi Thị Xuân có võ nghệ điêu luyện, nổi tiếng khắp vùng.

Vì có tài thuần dưỡng và huấn luyện voi chiến, Bùi Thị Xuân được giao chỉ huy đội tượng binh. Theo tài liệu của Bảo tàng Lịch sử quốc gia, dưới quyền bà có 5.000 nữ binh và 200 con voi, nhiệm vụ chính là bảo vệ Hoàng thành. Cho đến nay, gò Xuân Hòa - nơi bà thường luyện voi đánh trận ở Gia Lai vẫn được biết đến với tên "gò tập voi". Đây là lực lượng đặc biệt, có khả năng tạo sức đột phá mạnh, làm rối loạn đội hình đối phương trên chiến trường.

Để điều khiển đàn voi, Bùi Thị Xuân thường sử dụng một ngọn cờ đỏ có cán dài làm hiệu lệnh. Từng con voi được huấn luyện riêng với một nữ quản tượng, sau khi thuần thục mới tập hợp thành đội hình. Dựa vào hiệu cờ, đàn voi có thể tiến, lùi, rẽ trái hoặc rẽ phải một cách nhịp nhàng. Khi xung trận, bà thường cưỡi voi đi đầu, trực tiếp chỉ huy quân sĩ chiến đấu.

Tài luyện voi, bản lĩnh cầm quân cùng tinh thần chiến đấu quả cảm đã giúp bà được mệnh danh là “Nữ tướng tượng binh” và nằm trong nhóm “Tây Sơn ngũ phụng thư”, bà cũng trở thành một trong những nữ danh tướng tiêu biểu nhất trong lịch sử Việt Nam. Về sau, bà được Quang Trung phong là Đô đốc, cũng là vị nữ Đô đốc duy nhất dưới triều đại này.

5 Bùi Thị Xuân từng lập công lớn, đánh tan quân Xiêm trong trận đánh nào của nghĩa quân Tây Sơn?

Theo Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, Bùi Thị Xuân là người giỏi võ nghệ, có tài cầm quân, đặc biệt nổi tiếng trong việc huấn luyện voi chiến và chỉ huy tượng binh. Trong các chiến dịch lớn của nghĩa quân Tây Sơn, bà nhiều lần tham gia chiến đấu, lập công và được xem là một trong những nữ tướng tiêu biểu nhất của lịch sử Việt Nam.

Một trong những chiến công gắn với phong trào Tây Sơn là chiến thắng Rạch Gầm - Xoài Mút năm 1785. Đây là trận quyết chiến do Nguyễn Huệ chỉ huy nhằm đánh tan quân Xiêm do Nguyễn Ánh cầu viện. Bùi Thị Xuân được nhắc đến như một nữ tướng thuộc hàng trụ cột, góp phần vào sức mạnh quân sự của Tây Sơn. Oai phong trên lưng ngựa trắng, Bùi nữ tướng vung gươm chém giết quân Xiêm. Đường kiếm tuyệt luân loang loáng dưới ánh trăng. Ngựa tiến đến đâu, xác quân thù ngã lăn đến đấy. Trận Rạch Gầm - Xoài Mút không chỉ đánh tan âm mưu can thiệp của quân Xiêm mà còn khẳng định tài thao lược của Nguyễn Huệ, sức mạnh của phong trào Tây Sơn và vai trò nổi bật của những tướng lĩnh như Bùi Thị Xuân.

Không chỉ ghi dấu trong trận đánh chống quân Xiêm, Bùi Thị Xuân còn cùng chồng là Trần Quang Diệu và các tướng lĩnh Tây Sơn trải qua nhiều năm chinh chiến. Từ khi phong trào Tây Sơn mở rộng thế lực, bà đã góp sức trong việc luyện quân, tổ chức lực lượng, tham gia nhiều chiến dịch vào Nam, ra Bắc, cùng nghĩa quân đánh bại các thế lực xâm lược.

Sau khi vua Quang Trung qua đời, bà tiếp tục được vua Cảnh Thịnh giao chỉ huy quân cấm vệ bảo vệ kinh đô Phú Xuân. Đến năm 1802, khi nhà Tây Sơn suy yếu, Bùi Thị Xuân vẫn chiến đấu đến cùng tại Lũy Trấn Ninh trước khi qua đời, để lại hình ảnh một nữ tướng kiên cường trong lịch sử Việt Nam.

6 Ngoài ra, có nữ tướng họ Bùi là cô ruột và từng theo luyện võ với Bùi Thị Xuân, bà là ai?

Bùi Thị Nhạn (không rõ năm sinh - 1802) quê ở thôn Xuân Hòa, huyện Tuy Viễn, thuộc vùng Tây Sơn (nay thuộc tỉnh Gia Lai).

Theo Tây Sơn tam kiệt, bà là con út của Bùi Đức Lương, cô ruột của nữ tướng Bùi Thị Xuân và là một trong năm nữ tướng được tôn xưng “Tây Sơn ngũ phụng thư”.

Từ nhỏ, Bùi Thị Nhạn đã chăm học văn, luyện võ nhưng có tính tình điềm đạm, ôn hòa. Bà quan niệm phụ nữ học võ trước hết để tự bảo vệ mình, khác với chí hướng lập công nơi trận mạc của Bùi Thị Xuân. Khi phong trào Tây Sơn diễn ra quyết liệt, bà sớm gia nhập nghĩa quân, tham gia luyện nữ binh, tổ chức hậu cần và phát triển sản xuất. Theo quyển Các ngôi sao Tây Sơn, sau khi lên ngôi hoàng đế thì Bùi Thị Nhạn đưa lên làm Chánh Cung Hoàng hậu. Sau khi vua Quang Trung mất năm 1792, bà được tôn làm Hoàng thái hậu dưới triều Cảnh Thịnh. Năm 1802, trước sự sụp đổ của nhà Tây Sơn, bà được cho là đã tuẫn tiết để giữ trọn khí tiết.

Nguồn: Dòng họ nào đông thứ 9 ở Việt Nam, có vị quan tài giỏi, công tư phân minh, được người đời gọi là “Thủ Khoa”?