Không ngờ cá trê dễ mua, hay được phóng sinh lại là hiểm hoạ cho hệ sinh thái và nguồn lợi thủy sản

Người dân TP Vị Thanh, tỉnh Hậu Giang (nay là TP Cần Thơ) từng bắt được con cá trê dài cả mét, nặng tới 8kg ở ruộng lúa. Ảnh: Dân Việt

Không ngờ cá trê dễ mua, hay được phóng sinh lại là hiểm hoạ cho hệ sinh thái và nguồn lợi thủy sản


Trong những năm gần đây, việc thả cá trê lai ra môi trường tự nhiên đã trở thành mối đe doạ với hệ sinh thái thuỷ vực. Với khả năng lớn cực nhanh, tập tính ăn tạp và sức lấn át mạnh mẽ, cá trê lai đang trực tiếp đe dọa nguồn lợi thủy sản và sự cân bằng sinh thái của những dòng sông và ao hồ tự nhiên.

Trong những năm gần đây, việc thả cá trê lai ra môi trường tự nhiên đã trở thành một vấn đề nghiêm trọng. Nhiều người vẫn tin rằng phóng sinh cá trê lai là hành động thiện nguyện, đặc biệt vào các dịp lễ lớn như Lễ Phật Đản, Tết Đoan Ngọ, Lễ Vu Lan, ngày mùng Một hay Rằm. Cá trê lai lại dễ mua, giá rẻ, có thể gom số lượng lớn đến hàng chục tấn, nên càng được nhiều người lựa chọn để phóng sinh.

Nhưng chính sự tiện lợi ấy lại biến thành mối đe doạ ngay tức khắc đối với hệ sinh thái thủy vực.

Với khả năng lớn cực nhanh, tập tính ăn tạp và sức lấn át mạnh mẽ, cá trê lai đang trực tiếp đe dọa nguồn lợi thủy sản và sự cân bằng sinh thái của những dòng sông và ao hồ tự nhiên.

Theo các tài liệu nghiên cứu (Bạch Thị Quỳnh Mai, 2001. Kỹ thuật nuôi cá trê vàng lai. NXB Nông nghiệp, Tp. Hồ Chí Minh; Yên, Dương Thúy, Nguyễn Văn Cầu, and Dương Nhựt Long. Quá trình phát triển của nghề nuôi cá trê lai ở các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long và nhận thức của người nuôi về vấn đề con lai. Tạp chí Khoa học Đại học Cần Thơ 50), cá trê lai là kết quả lai tạo giữa cá trê vàng (Clarias macrocephalus) và cá trê phi (Clarias garipinus).

Cá trên lai hiện được nuôi phổ biến ở nhiều vùng trong cả nước, đặc biệt tại ĐBSCL. Một nghiên cứu tại khu vực này cho thấy 88,1% cán bộ quản lý được phỏng vấn tin rằng cá trê lai không gây ảnh hưởng trực tiếp đến quần thể cá trê vàng bản địa, dù thừa nhận khả năng cạnh tranh nguồn thức ăn.

Song ngược lại, từ góc nhìn của người nuôi, bức tranh lại khác: 88% hộ cho rằng cá trê lai cạnh tranh thức ăn với các loài cá khác, 67,1% nhận định chúng lấn chiếm không gian sống, và 14,7% lo ngại nguy cơ lây bệnh (2). Những con số này phản ánh rõ sự khác biệt trong cách nhìn nhận: giới quản lý thiên về đánh giá tác động ở mức hệ sinh thái, trong khi người nuôi trực tiếp đối diện với rủi ro kinh tế và môi trường nuôi.

Để thấy rõ mức độ nguy hại của cá trê lai, chúng ta có thể nhìn vào những đặc điểm sinh học và tập tính của loài này. Chính những đặc điểm vốn là “ưu thế” trong nuôi thương phẩm lại trở thành hiểm họa khi chúng thoát ra ngoài môi trường tự nhiên.

Cá trê lai trực tiếp tiêu diệt các loài bản địa

Cá trê lai là loài ăn tạp, háu ăn và có sức tiêu thụ thức ăn vượt trội và lớn nhanh. Trong môi trường nuôi, chúng thường được cho ăn các loại phụ phẩm như đầu vỏ tôm, da ruột mực, đầu lòng cá, gà vịt, ruột sò điệp, cám gia súc, cám gạo, bắp xay, ruốc, giun, thậm chí cả phân. Nhưng khi thoát ra tự nhiên, không còn nguồn thức ăn sẵn, chúng buộc phải săn tìm các loài bản địa: cá nhỏ, tôm, cua và nhiều sinh vật đáy khác.

Với sức ăn khỏe, mỗi ngày một cá thể có thể tiêu thụ lượng thức ăn bằng 10–15% trọng lượng cơ thể. Nghĩa là một con cá trê lai nặng 5 kg sẽ ăn khoảng 0,5–0,7 kg cá tôm nhỏ mỗi ngày.

Ngoài tự nhiên, đã ghi nhận những cá trê lai nặng hàng chục kg, và do đó sức ăn mãnh liệt hơn nhiều. Vấn đề trở nên nghiêm trọng khi hàng chục tấn cá trê lai được phóng sinh. Chỉ trong một ngày, chúng có thể tiêu diệt hàng tấn động vật thủy sinh bản địa, gây thiệt hại khôn lường cho nguồn lợi thủy sản và phá vỡ cân bằng sinh thái.

Cá trê lai được lai tạo giữa cá trê phi (Clarias gariepinus) đực và cá trê vàng (Clarias macrocephalus) cái. Loài cá này được nghiên cứu thành công tại Thái Lan vào năm 1988 và du nhập vào Việt Nam từ năm 1990. Ảnh: traigiongf1

Cạnh tranh nguồn thức ăn và nơi sinh sống

Cạnh tranh nguồn thức ăn và nơi sinh sống là một trong những tác động nguy hiểm nhất của cá trê lai. Khi thoát ra tự nhiên, chúng tiêu thụ khối lượng lớn cá nhỏ, tôm, cua và sinh vật đáy – vốn là nguồn thức ăn của các loài bản địa – đồng thời chiếm lĩnh không gian sống như hang hốc, bãi bùn, rễ cây thủy sinh.

Lấy ví dụ, giả sử một con sông có các loài cá quý hiếm như cá anh vũ, cá chình hoa, cá chiên đang sinh sống. Nếu cá trê lai được thả xuống đây, chúng sẽ nhanh chóng chiếm nơi trú ẩn và nguồn thức ăn, khiến quần thể vốn ít ỏi của các loài cá quý hiếm này ngày càng suy kiệt, thậm chí đối diện nguy cơ tuyệt chủng.

Sự cạnh tranh khốc liệt ấy không chỉ làm mất đi đa dạng sinh học mà còn phá vỡ chuỗi thức ăn tự nhiên, gây thiệt hại trực tiếp cho nguồn lợi thủy sản và sinh kế của người dân.

Nguy cơ dịch bệnh

Nguy cơ dịch bệnh là hồi chuông cảnh báo cuối cùng về tác động của cá trê lai. Chúng thường mang theo nhiều bệnh nguy hiểm như trắng mình, sưng mình, trướng bụng, thối râu và vây, trùng quả dưa, bám bông gòn, nhầy da (theo tác giả Kỹ thuật nuôi cá trê vàng lai. NXB Nông nghiệp, Tp. Hồ Chí Minh).

Nguy hiểm hơn, vì không phải loài bản địa, cá trê lai có thể mang theo những mầm bệnh mới chưa từng xuất hiện trong hệ sinh thái nước ngọt Việt Nam. Khi được thả ra tự nhiên, các mầm bệnh này dễ dàng phát tán vào sông, ao, hồ, lây nhiễm cho các loài thủy sinh bản địa.

Trong môi trường chưa có cơ chế phòng vệ, dịch bệnh có thể bùng phát nhanh chóng, tiêu diệt hàng loạt loài tôm, cá, ốc… vốn là nguồn lợi thủy sản quan trọng. Hậu quả không chỉ dừng lại ở mất đa dạng sinh học, mà còn tác động trực tiếp đến đời sống và kinh tế cộng đồng, đe dọa sinh kế của hàng ngàn hộ dân ven sông hồ.

Mặc dù cá trê lai hiện chưa nằm trong danh mục các loài ngoại lai xâm hại của Bộ Nông nghiệp và Bộ Tài nguyên – Môi trường, nhưng những nguy hại của chúng đối với môi trường tự nhiên và nguồn lợi thủy sản đã thể hiện rõ. Một điều chắc chắn rằng, nếu tiếp tục thả chúng ra tự nhiên, hệ sinh thái sẽ phải trả giá nặng nề. Tuy nhiên, mức độ nguy hại cần được định lượng và đánh giá cụ thể để có cơ sở khoa học vững chắc.

Vậy giải pháp nào là hợp lý nhất – cấm tuyệt đối việc phóng sinh cá trê lai, hay xây dựng một cơ chế quản lý chặt chẽ hơn? Đây là lúc các nhà khoa học, nhà quản lý và cộng đồng cùng lên tiếng, để tìm ra hướng đi đúng đắn cho tương lai hệ sinh thái nước ngọt, đồng thời bảo vệ lợi ích và sinh kế của ngư dân.

Nguồn: Không ngờ cá trê dễ mua, hay được phóng sinh lại là hiểm hoạ cho hệ sinh thái và nguồn lợi thủy sản