Tình bạn Nga - Thổ trước nguy cơ rạn nứt

Tình bạn Nga - Thổ trước nguy cơ rạn nứt


Đón tiếp Tổng thống Ukraine và ủng hộ Thụy Điển vào NATO, ông Erdogan có thể đẩy quan hệ tốt đẹp từng có giữa Thổ Nhĩ Kỳ với Nga đến bờ vực đổ vỡ.

Tại Nga, nơi mối quan hệ tốt đẹp giữa Tổng thống Vladimir Putin và Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdogan được coi là mang giá trị địa chính trị quan trọng, lo ngại về nguy cơ Ankara xoay trục sang phương Tây đang lớn dần.

Thay đổi trong thái độ của ông Erdogan được thể hiện rõ khi Thổ Nhĩ Kỳ gần đây đón tiếp Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky trong chuyến thăm đầu tiên kể từ khi xung đột với Nga nổ ra. Trong cuộc gặp ông Zelensky, Tổng thống Erdogan ca ngợi tình hữu nghị giữa hai quốc gia, bày tỏ ủng hộ với nền độc lập của Ukraine và nói rằng Kiev xứng đáng là thành viên NATO.

Tới ngày 10/7, ông Erdogan tiếp tục giáng đòn chiến lược vào Nga khi từ bỏ lập trường phản đối Thụy Điển gia nhập NATO ngay trước ngày khai mạc hội nghị thượng đỉnh của liên minh ở Litva. Trong khi, Nga luôn xem ngăn NATO mở rộng về phía đông là trọng tâm trong chính sách an ninh của mình.

Những động thái thể hiện sự gần gũi và hợp tác hơn với phương Tây của Thổ Nhĩ Kỳ khiến nhiều người đặt câu hỏi liệu chiến dịch ở Ukraine có đang làm suy yếu một trong những mối quan hệ có giá trị nhất của Moskva hay không.


Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdogan (trái) và Tổng thống Vladimir Putin tại Moskva, Nga hồi tháng 3/2020. Ảnh: AFP

Mối quan hệ thân thiết giữa ông Putin và ông Erdogan đã góp phần giúp Nga đối phó với các đòn trừng phạt liên tiếp của phương Tây. Điện Kremlin cũng coi đây là bằng chứng cho thấy Tổng thống Putin vẫn duy trì ảnh hưởng toàn cầu với những người bạn có ảnh hưởng lớn.

Khi ông Putin đối mặt cuộc nổi loạn của Wagner tháng trước, ông Erdogan đã gọi điện để bày tỏ "ủng hộ hoàn toàn" với lãnh đạo Nga, theo Điện Kremlin. Hồi tháng 5, lãnh đạo Nga cũng nhanh chóng chúc mừng ông Erdogan sau chiến thắng bầu cử, gọi lãnh đạo Thổ Nhĩ Kỳ là "bạn thân".

Song tình bạn này gần đây liên tục hứng sóng gió. Trong chuyến thăm của Tổng thống Zelensky cuối tuần trước, ông Erdogan cũng quyết định phóng thích 5 chỉ huy tiểu đoàn Azov, lực lượng Ukraine đã chiến đấu ở thành phố Mariupol năm ngoái. Động thái này vấp phải chỉ trích gay gắt từ Điện Kremlin, khi Viktor Bondarev, chủ tịch Ủy ban Quốc phòng và An ninh Thượng viện Nga, cáo buộc Thổ Nhĩ Kỳ "đâm sau lưng".

Sự phẫn nộ của Nga tiếp tục tăng lên với những động thái ủng hộ Ukraine khác của Thổ Nhĩ Kỳ. Theo văn phòng Tổng thống Ukraine, ông Zelensky và ông Erdogan đã ký thỏa thuận hợp tác về công nghiệp chiến lược, trong đó có sản xuất máy bay không người lái (UAV). Bộ trưởng Công nghiệp Chiến lược Ukraine ngày 10/7 xác nhận công ty quốc phòng Thổ Nhĩ Kỳ Baykar bắt đầu xây dựng nhà máy sản xuất UAV Bayraktar ở Ukraine.

"Thổ Nhĩ Kỳ đang dần dần chuyển từ quốc gia trung lập thành nước không thân thiện", thượng nghị sĩ Nga Bondarev phàn nàn về những động thái gần đây của Ankara.

Nhà phân tích Nga Sergei Markov nói rằng quyết định trao trả các chỉ huy tiểu đoàn Azov cho Ukraine của ông Erdogan đã "gây chấn động khắp nước Nga", bởi Moskva xem tiểu đoàn này là "biểu tượng cho chủ nghĩa phát xít mới của Ukraine và tội ác chiến tranh với người dân Nga".

Markov thêm rằng mối quan hệ thực dụng giữa Moskva và Ankara nhiều khả năng sẽ không đứt đoạn sau sự việc này, "nhưng không còn sự tin tưởng giữa hai lãnh đạo".

Sự khó chịu của Điện Kremlin về quyết định thả tù nhân là phản ứng công khai mạnh mẽ nhất. Người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov tuyên bố đây là hành động vi phạm thỏa thuận trao đổi tù nhân, cho hay Nga đã yêu cầu Thổ Nhĩ Kỳ giải thích trong cuộc điện đàm giữa ngoại trưởng hai nước vào ngày 9/7.

Song điều đáng lo ngại hơn đối với Moskva là bình luận gần đây của người phát ngôn Bộ Tổng tham mưu Ukraine Oleksiy Gromov, rằng Kiev đang mong đợi nhận pháo tự hành T-155 Firtina từ Thổ Nhĩ Kỳ. Ankara chưa xác nhận thông tin này.

Nếu Thổ Nhĩ Kỳ cung cấp pháo tự hành T-155 Firtina cho Ukraine, "điều này đồng nghĩa thay đổi về chất đã diễn ra trong chính sách của Thổ Nhĩ Kỳ liên quan tới xung đột Nga - Ukraine", theo bài xã luận trên báo Nezavisimaya Gazeta của Nga.

Ông Peskov đã tìm cách giảm nhẹ nỗi thất vọng của Moskva khi Ankara ủng hộ Thụy Điển gia nhập, nói rằng Nga hiểu nghĩa vụ của Thổ Nhĩ Kỳ trong NATO.

"Đây chưa bao giờ là bí mật giữa chúng tôi. Chúng tôi chưa từng nhìn nhận quá lạc quan về vấn đề này", ông nói ngày 11/7. Peskov thêm rằng Nga sẽ tiếp tục theo đuổi các lợi ích chung quan trọng với cả hai nước.

Thổ Nhĩ Kỳ và Nga từng ở hai phía đối lập trong cuộc xung đột Syria và Libya, song mối quan hệ hai nước vẫn rất gần gũi ngay cả khi căng thẳng giữa Moskva và NATO leo thang.

Tầm quan trọng của mối quan hệ song phương được thể hiện qua kim ngạch xuất khẩu của Thổ Nhĩ Kỳ sang Nga, tăng vọt từ 2,6 tỷ USD trong nửa đầu năm ngoái lên 4,9 tỷ USD trong cùng kỳ năm nay. Nhập khẩu dầu Nga cũng tăng mạnh trong năm 2022. Thổ Nhĩ Kỳ đã từ chối tham gia các lệnh trừng phạt của phương Tây nhắm vào Nga.

Trước cuộc bầu cử hồi tháng 5, ông Erdogan đã nhận được giúp đỡ từ Moskva để đối phó với thách thức trong nước, khi tập đoàn khí đốt nhà nước Nga Gazprom hoãn khoản thanh toán 600 triệu USD cho Ankara tới năm 2024.

Tuy nhiên, quan hệ với Nga dường như không đủ để giúp Thổ Nhĩ Kỳ khắc phục các vấn đề của nền kinh tế đang bên bờ vực khủng hoảng. Bất chấp thương mại với Nga tăng, xuất khẩu của Thổ Nhĩ Kỳ trong tháng 6 giảm 10,5% so với cùng kỳ năm ngoái, về mức 20,9 tỷ USD, theo số liệu của chính phủ.

Thực tế này có thể là động lực thúc đẩy ông Erdogan tìm cách theo đuổi quan hệ tốt đẹp hơn với phương Tây. Ngày 10/7, ông kêu gọi Liên minh châu Âu (EU) "mở đường" cho Thổ Nhĩ Kỳ gia nhập khối, sau khi đơn xin gia nhập khối này bị đình trệ từ năm 2019.

Evren Balta, giáo sư khoa học chính trị tại Đại học Ozyegin ở Istanbul, cho rằng vẫn còn quá sớm để khẳng định Thổ Nhĩ Kỳ đang xoay trục hoàn toàn sang phương Tây. Chuyên gia này nhận định những động thái gần đây của Tổng thống Erdogan có thể là tính toán mang tính thực tế nhằm thích nghi với hoàn cảnh thay đổi, bao gồm nhu cầu thu hút đầu tư khi đất nước vật lộn với cuộc khủng hoảng kinh tế.

Thổ Nhĩ Kỳ đã "bình thường hóa" chính sách đối ngoại trong nhiều năm, tiếp cận các đối thủ như Hy Lạp, Israel và nhiều quốc gia vùng Vịnh, theo bà Balta. Thổ Nhĩ Kỳ hiện tìm cách thúc đẩy thương vụ trị giá 20 tỷ USD mua tiêm kích F-16 của Mỹ, vốn được coi là động lực chính để ông Erdogan từ bỏ phản đối Thụy Điển gia nhập NATO.


Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky (trái) và Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdogan gặp nhau tại Istanbul ngày 7/7. Ảnh: AFP

Tuy nhiên, Timur Kuran, nhà kinh tế và khoa học chính trị tại Đại học Duke, nói rằng "những động thái thay đổi nhanh chóng của ông Erdogan nhằm đưa Thổ Nhĩ Kỳ trở lại với phương Tây" có thể báo hiệu giai đoạn xa rời Nga.

"Sự xoay trục này có thể mang tính chiến thuật, vì quan điểm thù địch với phương Tây của ông ấy là điều ai cũng biết", Kuran viết trên Twitter, song thêm rằng nó cũng có thể được áp dụng lâu dài nếu Thổ Nhĩ Kỳ nhận được nhiều đầu tư từ phương Tây.

Tại Moskva, nhiều người vẫn tin rằng việc ông Erdogan mong muốn chống lại sự thống trị của phương Tây là lá bài địa chính trị quan trọng mà Nga không muốn từ bỏ. Ông Peskov đã tìm cách nhấn mạnh về cánh cửa đóng kín của EU với Ankara.

"Không ai muốn thấy Thổ Nhĩ Kỳ ở châu Âu", ông nói. "Đối tác Thổ Nhĩ Kỳ của chúng tôi không nên ảo tưởng về điều đó".

Điện Kremlin coi trọng mối quan hệ với ông Erdogan, song những người theo chủ nghĩa dân tộc Nga ngày càng có quan điểm hoài nghi về lãnh đạo Thổ Nhĩ Kỳ.

"Erdogan là gì với chúng tôi? Đồng minh? Bạn bè? Không, ông ấy chưa bao giờ là như vậy. Thổ Nhĩ Kỳ chỉ là đối tác chiến thuật và họ đang theo đuổi mục tiêu riêng. Vậy nên Nga không nên đặt nhiều hy vọng vào Thổ Nhĩ Kỳ", nhà báo truyền hình Nga kiêm blogger quân sự Andrey Medvedev nói.

Nguồn: Tình bạn Nga - Thổ trước nguy cơ rạn nứt

---

Chiến thuật giúp ông Erdogan nắm quyền sang thập kỷ thứ ba

Tổng thống Erdogan thực hiện chính sách dân túy và đường lối đối ngoại độc lập để tái đắc cử, dù có thể khiến quan hệ với phương Tây thêm căng thẳng.

"Một lần nữa cán cân quyền lực thế giới sẽ được định hình lại. Thổ Nhĩ Kỳ sẽ có sức mạnh và quyền lực vô song trong trật tự toàn cầu", đương kim Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdogan nói với đám đông người ủng hộ tại Ankara ngày 28/5, sau khi ông được xác định là người chiến thắng trong cuộc bầu cử vòng hai, sau khi đánh bại đối thủ Kemal Kilicdaroglu.

Ông Erdogan, 69 tuổi, bắt đầu lãnh đạo Thổ Nhĩ Kỳ từ năm 2003 với tư cách Thủ tướng, sau đó là Tổng thống. Với chiến thắng lần này, ông sẽ nắm quyền trong ít nhất 25 năm liên tục. Là lãnh đạo tại vị lâu nhất của Thổ Nhĩ Kỳ, ông đã chứng minh được sức hấp dẫn của thương hiệu chính trị cá nhân đối với hàng triệu người ủng hộ.

"Ông ấy bình tĩnh khi đối mặt áp lực. Ông ấy biết mình đang làm gì và thể hiện mình sẽ là người chịu trách nhiệm. Điều đó thu hút hầu hết cử tri, đặc biệt là người dân Thổ Nhĩ Kỳ", Jim Jeffrey, cựu đại sứ Mỹ tại Thổ Nhĩ Kỳ, nói.


Tổng thống Recep Tayyip Erdogan tại dinh tổng thống Ankara, Thổ Nhĩ Kỳ ngày 27/5. Ảnh: AP

Erdogan đã vượt qua các đối thủ thuộc phong trào Hồi giáo ở Istanbul để trở thành thị trưởng thành phố vào những năm 1990. Được ca ngợi vì đã mang lại những dịch vụ thiết yếu như nước sinh hoạt và khí đốt cho người nghèo, ông Erdogan trở thành Thủ tướng và thúc đẩy sự bùng nổ kinh tế ở Thổ Nhĩ Kỳ, đưa hàng triệu người gia nhập tầng lớp trung lưu và thúc đẩy tham vọng biến đất nước này thành cường quốc.

Cuộc bầu cử năm nay là thử thách chính trị khó khăn nhất với ông Erdogan sau hai thập kỷ cầm quyền. Theo đuổi tham vọng tăng trưởng kinh tế bằng mọi giá, ông Erdogan đã gây áp lực với ngân hàng trung ương để cắt giảm lãi suất bất chấp lạm phát cao.

Chính sách đó đã khiến đồng lira của Thổ Nhĩ Kỳ mất gần 80% giá trị so với USD trong 5 năm qua, trong khi chi phí sinh hoạt tăng vọt, khiến ngay cả những người ủng hộ trung thành nhất cũng cảm thấy bất an về ông.

Thảm họa động đất hồi tháng 2 khiến hơn 56.000 người chết ở Thổ Nhĩ Kỳ và Syria cũng làm tăng thêm hoài nghi về nhiệm kỳ của ông Erdogan. Dưới thời ông, chính phủ Thổ Nhĩ Kỳ đã cho phép các nhà thầu thi công ồ ạt những công trình không đáp ứng tiêu chuẩn, coi đây là một động lực để phát triển kinh tế. Nhiều tòa nhà trong số đó đã đổ sụp trong thảm họa, khiến Thổ Nhĩ Kỳ hứng chịu thương vong nặng nề.

"Tôi cầu mong được tha thứ", ông nói trong chuyến thăm thành phố Adiyaman bị động đất tàn phá hồi tháng 2.

Nhưng khi bước vào cuộc bầu cử, ông Erdogan đã quyết liệt thực thi các chính sách đối nội quan trọng để thu hút cử tri. Ông tận dụng nguồn lực nhà nước để khởi công xây dựng các tòa nhà mới cho nạn nhân động đất với tốc độ cực nhanh, tăng lương tối thiểu và đãi ngộ với công chức.

Gần tới ngày bầu cử, ông quyết định cung cấp khí đốt miễn phí cho người dân cả nước trong một tháng. Những quyết định chi tiêu mạnh tay này đã làm cạn kiệt ngân khố đất nước, nhưng cũng làm dịu những rắc rối tài chính đang diễn ra.

"Tất nhiên không ai có thể nói nền kinh tế đang trong trạng thái tốt, nhưng chúng tôi tin ông ấy sẽ khắc phục nó. Chúng tôi cho ông ấy thêm một cơ hội", Rasim Turan, chủ cửa hàng ở khu phố Suleymaniye của Istanbul, giải thích về quyết định bỏ phiếu cho ông Erdogan.

Ông Erdogan cũng tìm cách đề cao chủ nghĩa dân tộc trong lòng cử tri, khi điều TCG Anadolu, tàu đổ bộ đầu tiên của Thổ Nhĩ Kỳ, tới eo biển Bosphorus, thể hiện sự phát triển của ngành công nghiệp vũ khí và sức mạnh quân sự của nước này.

"Đây là lần đầu tiên trong một thế kỷ, Thổ Nhĩ Kỳ có thể làm được như vậy. Thành công này đã tác động tới lá phiếu của tôi", Ramazan Ibis, người bầu cho ông Erdogan, nói khi xếp hàng chờ chiêm ngưỡng con tàu mới.

Ông Erdogan còn thực thi chính sách đối ngoại vừa mềm dẻo vừa cứng rắn, giúp nâng tầm ảnh hưởng của Thổ Nhĩ Kỳ trong khu vực, trong bối cảnh xung đột quyền lực giữa Nga và phương Tây gia tăng.

Trong năm qua, ông đã củng cố hình ảnh bản thân như lãnh đạo thế giới quan trọng, bằng cách trở thành cầu nối cho các cuộc đàm phán hòa bình giữa Nga và Ukraine. Ông đồng ý bán vũ khí cho Kiev, nhưng cũng tăng cường hợp tác kinh tế với Moskva. Ông tiếp tục ngăn Thụy Điển gia nhập NATO, lập trường được ủng hộ ở Thổ Nhĩ Kỳ, bất chấp những xích mích và bất đồng với các đồng minh phương Tây.

"Chúng tôi đã trở thành quốc gia có nhiều tiếng nói hơn trên thế giới. Ông ấy giúp Thổ Nhĩ Kỳ giảm phụ thuộc vào nước ngoài", Murat Sisko, kỹ thuật viên điện tử 22 tuổi, nói về Tổng thống Erdogan.

Bước vào thập kỷ nắm quyền thứ ba, Tổng thống Erdogan sẽ đối mặt với loạt thách thức ngày càng tăng, theo giới quan sát. Dự trữ ngoại hối ròng của Ngân hàng Trung ương Thổ Nhĩ Kỳ (CBT) lần đầu tiên giảm xuống mức âm kể từ năm 2002, ở mức -151,3 triệu USD vào ngày 19/5.

Các nhà kinh tế nói rằng ông Erdogan có thể sẽ tiếp tục sử dụng các biện pháp can thiệp vào hoạt động của CBT, cùng khả năng bơm tiền mặt từ Nga và vùng Vịnh để giúp đất nước không rơi vào tình trạng mất thanh khoản thanh toán.

"Ông ấy sẽ tìm cách ngăn nền kinh tế sụp đổ bằng cách tìm kiếm nguồn tiền từ nơi nào đó", Ayhan Sefer Ustun, cựu nghị sĩ đảng AKP của Tổng thống Erdogan, nói.


Người ủng hộ ông Erdogan ăn mừng tại thành phố Istanbul, Thổ Nhĩ Kỳ ngày 28/5. Ảnh: AP

Trong khi triển vọng kinh tế của Thổ Nhĩ Kỳ không rõ ràng, phương Tây sẽ phải làm quen với việc ông Erdogan vẫn là một lãnh đạo cứng rắn trên trường quốc tế trong ít nhất 5 năm tới.

Thổ Nhĩ Kỳ là thành viên lâu năm của NATO, nhưng ông Erdogan nhiều khả năng sẽ tiếp tục chính sách đối ngoại độc lập hơn, để Ankara không còn phụ thuộc vào Washington và các đồng minh phương Tây.

Năm 2017, Thổ Nhĩ Kỳ ký thỏa thuận mua hệ thống tên lửa S-400 của Nga trong bối cảnh quan hệ giữa Ankara và Moskva nồng ấm hơn. Mỹ đã cảnh báo Thổ Nhĩ Kỳ rằng một thành viên NATO không nên mua các thiết bị quân sự của Nga, song Ankara vẫn làm xúc tiến hợp đồng này. Để đáp trả, Mỹ đã áp lệnh trừng phạt với Thổ Nhĩ Kỳ và loại nước này khỏi chương trình tiêm kích F-35 của Washington, khiến quan hệ song phương thêm rạn nứt.

Xung đột Ukraine cũng cho thấy chính sách đối ngoại độc lập của Thổ Nhĩ Kỳ đã khoét thêm chia rẽ giữa Ankara và phương Tây. Thổ Nhĩ Kỳ không ủng hộ lệnh trừng phạt Nga mà các đồng minh phương Tây tung ra và vẫn mua dầu giá rẻ của Moskva.

Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ không muốn đoạn tuyệt hoàn toàn với phương Tây, mà muốn làm mọi thứ theo cách của mình.

"Tổng thống Erdogan coi cuộc bầu cử là cơ hội để phương Tây thiết lập lại quan hệ theo các điều khoản mà ông ấy đưa ra", Nicholas Danforth, thành viên Tổ chức Hellenic về Chính sách Đối ngoại và châu Âu, nói.

Các chuyên gia nhận định ông Erdogan có thể coi chiến thắng trong cuộc bầu cử lần này như một bệ phóng để tiếp tục nâng tầm vị thế quốc tế của Thổ Nhĩ Kỳ. "Tầm nhìn chính sách đối ngoại của ông ấy là làm cho Thổ Nhĩ Kỳ vĩ đại trở lại", Merve Tahiroglu, giám đốc chương trình Thổ Nhĩ Kỳ tại tổ chức Dự án Dân chủ Trung Đông ở Washington, nói.

Nguồn: Chiến thuật giúp ông Erdogan nắm quyền sang thập kỷ thứ ba

---

Động lực đẩy Thổ Nhĩ Kỳ xoay trục khỏi Nga

Thổ Nhĩ Kỳ được cho là đang dần xa rời Nga để ngả về phương Tây nhằm đối phó những áp lực ở trong nước, đặc biệt là vấn đề kinh tế.

Trong hơn một năm qua, khi quan hệ giữa Nga và phương Tây lao dốc vì khủng hoảng Ukraine, Tổng thống Recep Tayyip Erdogan đã thành công trong việc duy trì chính sách "môi giới quyền lực", biến Thổ Nhĩ Kỳ trở thành một cường quốc có vai trò quan trọng trong các nỗ lực trung gian hòa giải.

Thổ Nhĩ Kỳ cung cấp máy bay không người lái (UAV) tự sát Bayraktar TB-2 cho Ukraine, nhưng cũng phản đối châu Âu tăng sức ép với Nga, đồng thời thúc đẩy hợp tác dầu khí với Moskva. Ông Erdogan duy trì quan hệ cá nhân tốt đẹp với Tổng thống Nga Vladimir Putin, đồng thời thúc đẩy các cuộc đàm phán hòa bình giữa Moskva và Kiev.

Lập trường này khiến Thổ Nhĩ Kỳ nhiều lần bị gọi là "đồng minh rắc rối" của NATO và châu Âu. Nhưng giờ đây, khi đối đầu với nhiệm vụ khó khăn là vực dậy nền kinh tế đất nước đang rơi vào đà suy thoái, ông Erdogan dường như đã chọn ngả về Mỹ và phương Tây để đổi lại những lợi ích nhất định.

Thay đổi trong chính sách đối ngoại của Tổng thống Erdogan có thể tạo ra những tác động sâu rộng đối với cán cân quyền lực ở châu Âu và cuộc xung đột Ukraine, theo giới quan sát.


Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdogan tham dự một cuộc họp báo tại Istanbul hôm 8/7. Ảnh: Reuters

Tuần qua, Tổng thống Erdogan đã chào đón Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky tại Istanbul, chấp thuận trả tự do cho 5 chỉ huy Tiểu đoàn Azov bất chấp thỏa thuận trước đó với Nga.

Thượng nghị sĩ Viktor Bondarev, người đứng đầu Ủy ban Quốc phòng và An ninh thuộc Thượng viện Nga, hôm 10/7 cho rằng những "quyết định khiêu khích" gần đây của Tổng thống Erdogan cho thấy Thổ Nhĩ Kỳ "đang dần chuyển từ nước trung lập thành quốc gia không thân thiện". Ông còn tuyên bố quyết định phóng thích 5 chỉ huy Tiểu đoàn Azov là "cú đâm sau lưng" Nga.

Theo thỏa thuận trao đổi tù nhân tháng 9/2022 giữa Nga và Ukraine do Thổ Nhĩ Kỳ làm trung gian, sau khi được Nga phóng thích, 5 chỉ huy này được đưa đến Thổ Nhĩ Kỳ và sẽ ở lại đây "đến khi chiến sự kết thúc". Tuy nhiên, họ được trở về nước sau nỗ lực đàm phán của Tổng thống Zelensky và những người này tuyên bố sẽ sớm quay lại chiến đấu. Giới phân tích nhận định những động thái hướng về phương Tây gần đây của Tổng thống Erdogan được thúc đẩy bởi nhiều yếu tố, trong đó kinh tế là một động lực lớn.

Thổ Nhĩ Kỳ đã mở rộng đáng kể thương mại với Nga khi xung đột Ukraine bùng phát, coi Nga như một nguồn ngoại tệ quan trọng, đồng thời cho phép Điện Kremlin sử dụng Thổ Nhĩ Kỳ như một phần trong chuỗi cung ứng quân sự của mình. Dữ liệu thương mại cho thấy Nga đã mua hàng chục triệu USD vật liệu cần thiết từ Thổ Nhĩ Kỳ cho quân đội sau khi chiến sự nổ ra.

Dù vậy, thực tế đã cho thấy chỉ riêng dòng tiền từ Nga không thể giải quyết các vấn đề kinh tế của Thổ Nhĩ Kỳ, trong đó có thâm hụt tài khoản vãng lai lớn và đồng nội tệ đã mất hơn 90% giá trị trong những năm gần đây, theo giới phân tích.

Kinh tế Thổ Nhĩ Kỳ đang rất cần động lực để phát triển sau nhiều năm đối mặt khủng hoảng vì nhiều vấn đề, trong đó có lạm phát cao. Điều này thúc đẩy Tổng thống Erdogan tìm cách xoa dịu mối quan hệ căng thẳng với Washington và các cường quốc châu Âu, từ đó mở ra cánh cửa để hoàn thành thương vụ Mỹ bán chiến đấu cơ F-16 trị giá 20 tỷ USD cho Thổ Nhĩ Kỳ.

"Thổ Nhĩ Kỳ đang chịu áp lực kinh tế khủng khiếp. Điều này đòi hỏi chính quyền Tổng thống Erdogan phải bình thường hóa quan hệ với các đối tác thương mại và tài chính của họ", Sinan Ulgen, giám đốc của tổ chức tư vấn Edam, trụ sở tại Istanbul, nhận xét.

Một động lực khác khiến ông Erdogan thay đổi chính sách là sau khi chiến thắng trong cuộc bầu cử hồi tháng 5, áp lực khuấy động cảm tình dân tộc và bài phương Tây vốn là trọng tâm trong chiến dịch tranh cử của ông đã giảm bớt.

Hôm 10/7, Tổng thống Erdogan đã đồng ý để Thụy Điển gia nhập NATO, chấm dứt hơn một năm bế tắc ngoại giao với Mỹ và các đối tác châu Âu.

Những dấu hiệu đột phá quan hệ với Washington tiếp tục xuất hiện vào ngày 11/7 khi cố vấn an ninh quốc gia Mỹ Jake Sullivan nhắc lại quan điểm ủng hộ của Nhà Trắng đối với đề xuất bán chiến đấu cơ F-16 cho Thổ Nhĩ Kỳ, vài giờ trước cuộc gặp giữa ông Tổng thống Erdogan và Joe Biden.

Chủ tịch Ủy ban Đối ngoại Thượng viện Bob Menendez, nghị sĩ có ảnh hưởng nhất tại quốc hội Mỹ, người có quan điểm phản đối Thổ Nhĩ Kỳ, hồi đầu tuần cho biết ông hài lòng với quyết định của Tổng thống Erdogan khi đồng ý để Thụy Điển gia nhập NATO. Menendez và một số lãnh đạo quốc hội khác từng đe dọa sẽ chặn việc bán F-16 cho Thổ Nhĩ Kỳ nếu họ không chấp nhận Thụy Điển vào liên minh.

Tuy nhiên, quá trình thiết lập lại mối quan hệ giữa Thổ Nhĩ Kỳ với phương Tây đang diễn ra phần lớn theo các điều khoản Erdogan đưa ra. Để đáp ứng yêu cầu của Thổ Nhĩ Kỳ, Thụy Điển đã sửa đổi hiến pháp, sửa đổi luật chống khủng bố và dỡ bỏ các hạn chế đối với việc bán vũ khí cho Ankara.

Sau yêu cầu vào phút cuối từ ông Erdogan, Thụy Điển cũng đồng ý hỗ trợ Thổ Nhĩ Kỳ gia nhập Liên minh châu Âu (EU), trong đó có việc tạo điều kiện thuận lợi về thị thực cho công dân nước này.

Giành được ủng hộ của Thụy Điển với nỗ lực gia nhập EU, Tổng thống Erdogan có thể tuyên bố với người dân rằng đây là một chiến thắng vang dội, qua đó làm tăng thêm uy tín của ông ở trong nước, giới chuyên gia nhận định.

"Thổ Nhĩ Kỳ đã có những gì mình muốn" là tiêu đề được đăng nổi bật trên tờ Sabah, một trong những tờ báo ủng hộ chính phủ.


Tổng thống Nga Vladimir Putin bắt tay người đồng cấp Thổ Nhĩ Kỳ Erdogan trong cuộc họp báo sau cuộc hội đàm tại Moskva hồi tháng 3/2020. Ảnh: Reuters

Động thái "xoay trục" của Thổ Nhĩ Kỳ được cho là sẽ thử thách mối quan hệ giữa Tổng thống Erdogan với người đồng cấp Nga Putin, một trong những đối tác lâu đời và quan trọng nhất của Ankara. Việc Tổng thống Erdogan gần đây lên tiếng ủng hộ Ukraine được kết nạp vào NATO càng khiến Điện Kremlin bất an.

Tuy nhiên, giới quan sát cho rằng dù chuyển hướng sang phương Tây, Tổng thống Erdogan khó có thể thu hẹp mối quan hệ kinh tế đang phát triển giữa Thổ Nhĩ Kỳ với Nga. Tổng thống Erdogan tuần này đã nhắc lại rằng ông muốn Tổng thống Putin thăm Thổ Nhĩ Kỳ vào tháng tới và không có khả năng cắt đứt hoàn toàn quan hệ với Điện Kremlin.

Gulru Gezer, cựu quan chức ngoại giao Thổ Nhĩ Kỳ, cho hay việc duy trì thế cân bằng trong quan hệ với phương Tây và Nga không phải điều dễ dàng. "Nhưng Thổ Nhĩ Kỳ vẫn sẽ phải tìm cách củng cố quan hệ với phương Tây mà không từ bỏ Nga", ông nói.

---

Nguồn: > Động lực đẩy Thổ Nhĩ Kỳ xoay trục khỏi Nga