Gặp lại "O du kích nhỏ"...

Thứ tư, ngày 02/09/2020 07:00 AM (GMT+7)- Bà Nguyễn Thị Kim Lai bên bức ảnh chụp mình 53 năm về trước. Ảnh: Đức Hùng
Gặp lại "O du kích nhỏ"...


O du kích nhỏ_ Chuyện đời sau bức ảnh



Hồi còn học phổ thông cách đây đã 45 năm, tôi đã từng nghe, từng học và đã thuộc lòng những vần thơ của cố nhà thơ Tố Hữu: "O du kích nhỏ giương cao súng /Thằng Mỹ lênh khênh bước cúi đầu /Ra thế to gan hơn béo bụng /Anh hùng đâu cứ phải mày râu"...

Tôi gặp bà Nguyễn Thị Kim Lai - người trong tấm ảnh nổi tiếng "O du kích nhỏ" hơn 50 năm về trước, tại nhà riêng của bà ở tổ 10, phường Bắc Hà, TP.Hà Tĩnh, vào một chiều hè nắng nóng. Theo hồ sơ giấy tờ thì bà Lai năm nay đã 75 tuổi, nhưng theo bà thì tuổi thực của bà là 72 tuổi. Ở tuổi ngoài 70, bà vẫn nhanh nhẹn, hoạt bát, vui vẻ kể lại câu chuyện áp giải phi công Mỹ 55 năm trước.


Bức ảnh lịch sử "O du kích nhỏ". Ảnh: Phan Thoan

Năm 1965, khi quân và dân miền Bắc đang tập trung chống chiến tranh phá hoại của không quân Mỹ cũng là lúc xuất hiện tấm ảnh đen trắng với tên gọi "O du kích nhỏ" của nhà báo Phan Thoan (lúc đó đang công tác tại Báo Hà Tĩnh). Tấm ảnh đã trở thành một động lực, động viên cán bộ, chiến sỹ và nhân dân cả nước quyết tâm chiến đấu, đánh thắng giặc Mỹ...

Chỉ vào tấm ảnh có tính lịch sử, bà Thoan cho hay, khi đó bà chỉ cao 1m47, nặng 37kg. Hình ảnh bà bé nhỏ, cầm súng áp giải viên phi công Mỹ cao lớn cúi đầu bước đi lầm lũi, được ghi lại vào tháng 9/1965, đúng giai đoạn không quân Mỹ ném bom phá hoại miền Bắc nước ta ác liệt nhất.

Bà Lai nhớ lại, tháng 9/1965, máy bay Mỹ điên cuồng đánh phá miền Bắc, cùng với "túi bom" Ngã ba Đồng Lộc thì Hương Khê, Hà Tĩnh (quê của bà) cũng trở thành mục tiêu máy bay Mỹ trút bom đạn. Sáng 20/9, một máy bay Mỹ đang bắn phá cầu Lộc Yên thì bị trúng đạn pháo cao xạ của ta, bốc cháy, phi công nhảy dù xuống một vùng rừng núi của Hương Khê.


Cuộc hội ngộ Kim Lai - Robinson năm 1995. Ảnh: T.L

Để giải cứu viên phi công, Mỹ cho 3 trực thăng bay đến tìm kiếm. Một trong số 3 trực thăng này tiếp tục bị trúng đạn của dân quân Nông trường và rơi xuống, 3 phi công Mỹ thoát ra... Nhận được lệnh phải bắt sống phi công, quân dân huyện Hương Khê hô nhau rầm rập chạy lên núi truy bắt. Bà Lai lúc đó chỉ mới 17 tuổi, vừa tốt nghiệp cấp 2 đã tự nguyện tham gia dân quân tự vệ xã Phú Phong, đi trực chiến, đào công sự...

Khi máy bay Mỹ rơi, bà được cấp 1 khẩu súng trường để đi tìm phi công Mỹ (bà nói thời điểm đó bà chưa biết sử dụng súng, chỉ biết một việc duy nhất là bóp cò). 9 giờ sáng 21/9, tại một khu rừng thuộc địa phận xã Hương Trà, bà Lai phát hiện ra phi công William Andrew Robinson đang co ro trốn trong một hốc đá. Sau giây phút trấn tĩnh, bà bắn 3 phát chỉ thiên, viên phi công giơ tay đầu hàng và bước ra khỏi chỗ ẩn nấp.

Nghe tiếng súng, lập tức có nhiều người chạy đến hỗ trợ, khống chế và áp giải William Andrew Robinson về giao cho Huyện đội. Bà Lai là một trong những người được giao áp giải phi công đó. Tấm ảnh chụp khoảnh khắc bà Lai dẫn giải phi công thì chính bà cũng không biết được chụp khi nào và ai chụp; mãi sau này, khi có người in ra, kèm bài thơ của nhà thơ Tố Hữu, bà mới biết.


Bà Nguyễn Thị Kim Lai hiện nay. Ảnh: L.B

Sau sự kiện trên bà Lai được đề bạt làm Xã đội phó nhưng bà không nhận. Bà xung phong vào chiến trường, làm y tá tại một trạm quân y ở Quảng Trị. Năm 1969, bà bị thương nặng và được đưa ra Bắc điều trị. Sau khi xuất viện, bà về công tác tại Viện Đông y tỉnh Hà Tĩnh cho đến ngày nghỉ hưu theo chế độ. Cũng thời gian này bà xây dựng gia đình. Chồng bà là ông Nguyễn Anh Đức, thương binh hạng 2/4. Ông bà có với nhau 3 mặt con (2 gái, 1 trai). Ông Đức mất đã 16 năm.

Điều bất ngờ và thú vị là năm 1995, tức 30 năm sau sự kiện "O du kích nhỏ", 2 nhân vật trong tấm hình đã có dịp gặp nhau khi Hãng Truyền hình NHK (Nhật Bản) phối hợp Xưởng phim Tài liệu và Khoa học Trung ương sản xuất bộ phim tài liệu "Kim Lai-Robinson trong ảnh mà Phan Thoan là tác giả". Cuộc tái ngộ sau 30 năm không còn khoảng cách, ranh giới giữa hai người từng là thù địch, thay vào đó là sự xúc động, nhiều kỷ niệm... Gặp nhau họ đã chia sẻ nhiều chuyện buồn vui trong cuộc sống của mỗi người 30 năm qua, cùng về thăm lại hang đá năm xưa.

---

O du kích nhỏ - chuyện đời sau bức ảnh
Thứ hai, ngày 30/04/2018 07:06 AM (GMT+7)

Hội ngộ sau 30 năm, o du kích có gia đình hạnh phúc với ba con, cựu phi công Mỹ Robinson hai lần kết hôn song không có con chung.

"O du kích nhỏ" là tác phẩm ảnh đen trắng khổ dọc của nhà báo Phan Thoan (nguyên phóng viên Báo Hà Tĩnh). Bức ảnh miêu tả nữ dân quân đội mũ cối, hai tay bồng súng, áp giải một phi công Mỹ to lớn hơn cô rất nhiều. Cả hai bước đi, phi công bị còng tay, đầu cúi thấp.

Bức ảnh gây tiếng vang, được xem là nguồn động viên quân và dân miền Bắc chống lại chiến tranh phá hoại của không lực Mỹ. Năm 1966, bức ảnh O du kích nhỏ được trưng bày trong triển lãm ảnh toàn quốc. Xem xong, nhà thơ Tố Hữu đã viết bốn câu thơ:

"O du kích nhỏ giương cao súngThằng Mỹ lênh khênh bước cúi đầuRa thế! To gan hơn béo bụngAnh hùng đâu cứ phải mày râu!".


Tác phẩm ảnh O du kích nhỏ của nhà báo Phan Thoan

Hai nhân vật trong bức ảnh là nữ du kích Nguyễn Thị Kim Lai (ngày đó 17 tuổi, trú xã Phú Phong, Hương Khê, Hà Tĩnh) và phi công Mỹ William Andrew Robinson (22 tuổi).

Năm 1967, bức ảnh được đưa lên tem thư của Bưu điện Việt Nam nhân dịp máy bay thứ 2.000 của Mỹ bị bắn rơi ở miền Bắc. Con tem này đã được gửi đi 167 nước, gồm cả Mỹ.

Ký ức về buổi sáng bắt phi công Mỹ

O du kích Nguyễn Thị Kim Lai ngày xưa giờ đã 70 tuổi, sống cùng con cháu tại ngôi nhà cấp bốn trong hẻm ở đường Xuân Diệu, phường Bắc Hà (TP Hà Tĩnh). Là con út trong gia đình có 4 anh em ở xã Phú Phong (Hương Khê), năm 1965 khi học hết lớp 7, giặc Mỹ đánh phá miền Bắc, thiếu nữ Lai vào đội dân quân tự vệ của xã, tham gia trực chiến, đào hầm.

"Tất cả mọi người đều mang theo một ba lô, cây gậy, không ai nề hà khổ sở", bà nhớ lại. Hà Tĩnh thời điểm đó liên tục bị máy bay Mỹ thả bom, gầm rú ngày đêm, nhiều tuyến đường huyết mạch qua đây bị chia cắt, làng mạc tiêu điều.


Bà Nguyễn Thị Kim Lai bên bức ảnh chụp mình 53 năm về trước. Ảnh: Đức Hùng

Sáng 20/9/1965, hàng chục máy bay Mỹ thả bom xuống cây cầu thuộc xã Lộc Yên, một chiếc bị trúng đạn bốc cháy, phi công nhảy dù xuống vùng núi Hương Khê. Nhận tín hiệu ứng cứu, ba trực thăng của Mỹ đến yểm trợ, song một chiếc bị quân dân Hà Tĩnh bắn hạ, bốc cháy. Ba phi công tiếp tục bung dù xuống núi.

Bà Lai kể, 9h hôm sau, khi đang cùng dân quân tìm kiếm phi công Mỹ tại cánh rừng ở xã Hương Trà, bà phát hiện ở hốc đá cách mình khoảng vài mét có tiếng động. Tiến lại gần, bà thấy một phi công đang ngồi co ro, vẻ sợ hãi. Sau ba phát súng chỉ thiên của nữ du kích, anh ta giơ tay đầu hàng.

Nghe tiếng súng, mọi người chạy đến khống chế, trói tay phi công. Vài ngày sau, những phi công còn lại cũng bị bắt.

"Lúc ấy tôi cao 1,5m, nặng 37kg. William Andrew Robinson cao 2,2m, nặng 120kg. Tôi là người phát hiện đầu tiên, cũng nhỏ nhất trong tiểu đội, nên mọi người đã để tôi cầm súng giải phi công Mỹ về huyện. Trên đường về, nhà báo Phan Thoan đã chụp lại khoảnh khắc này", bà Lai nhớ lại.

"Nổi tiếng" nhờ tem thư


Con tem "O du kích nhro giương cao súng". Ảnh: Tư liệu

Sau sự kiện bắt sống phi công Mỹ, bà Lai chuyển vào chiến đấu ở Quảng Trị. Năm 1968, trong giờ nghỉ giải lao, người anh cùng tham gia chiến đấu đưa cho bà xem một tem thư. Nhận ra cô du kích trong tem là mình, bà Lai thốt lên "Ảnh này chụp em, anh đừng nói ra nhé, họ cười" và cất đi làm kỷ niệm.

Trong những lần trả lời truyền thông, nhà báo Phan Thoan kể, ngày đó ông là phóng viên chiến trường, được giao nhiệm vụ bám sát địa bàn huyện Hương Khê. Khi nhận tin dân quân bắt được giặc lái Mỹ, ông đạp xe hơn 10km, tới chụp bức ảnh trên. Bức ảnh sau đó được đăng trên nhiều tờ báo trong nước và quốc tế.

Ngày bức ảnh lên tem, bà Lai thành nổi tiếng. Nhiều đoàn công tác tìm tới nơi bà đang phục vụ chiến đấu để trò chuyện, phỏng vấn lấy tư liệu. Một số nhà báo nước ngoài do không tìm được bà Lai, cho rằng bức ảnh bị dàn dựng. Sau này khi có đài quốc tế làm phim về bà, họ mới tin.

Chuyện đời hai nhân vật trong bức ảnh

Sau thời gian dài công tác trong quân ngũ, bà Lai đi học nghề y tá, năm 1977 về làm ở Viện Đông Y Hà Tĩnh, lập gia đình, sinh hai gái, một trai. Phi công William Andrew Robinson bị bắt làm tù binh, giam giữ 2.703 ngày, đến tháng 12/1973 được trả về nước.

Cựu nữ du kích cho hay, năm 1995, qua bức ảnh, cố đạo diễn Lê Mạnh Thích của Xưởng phim Tài liệu và Khoa học Trung ương đến gặp, ngỏ ý muốn bà hợp tác làm bộ phim "Cuộc hội ngộ sau 30 năm", do hãng truyền hình NHK (Nhật Bản) tài trợ. Phim sẽ có phân cảnh bà và Robinson gặp lại nhau. Bà Lai nhận lời.

Vài tháng sau khi bấm máy, sáng một ngày tháng 9/1995, đang bế cháu ngồi chơi bên nhà hàng xóm, bà nghe tiếng gọi: "Bà Lai ơi, về đi, có người nước ngoài tới hỏi thăm". Tất tả đi về, bà thấy người đàn ông cao lớn đứng ở cổng, sau phút định thần, bà thốt lên: "Anh Andrew Robinson".

Sau những cái ôm mừng gặp mặt, cả bà Lai và Robinson chia sẻ, từ giây phút giáp mặt năm 1965, họ đã nghĩ sẽ không bao giờ gặp lại. Trong câu chào hỏi đầu tiên, Robinson cười nói: "Cô cũng không lớn hơn hồi đó bao nhiêu". Bà Lai đáp: "Này, vẫn trẻ khỏe như xưa nhỉ".

Bà Lai tâm sự với Robinson, từ khi "nổi tiếng bất đắc dĩ", cuộc sống ít nhiều thay đổi. Ngày chồng đem lòng thầm thương trộm nhớ bà, sau này khi đã kết hôn, ông thường nói "ngày xưa tán cho hay, không nghĩ bà sẽ đồng ý, bởi bà quá nổi tiếng sợ không thích tôi". Hai người sống hạnh phúc, con cái trưởng thành, có nghề nghiệp ổn định. Năm 2008, chồng bà Lai mất.

Robinson kể, giai đoạn bị bắt ở Việt Nam thật khó khăn, có quá nhiều thứ ông không thể nhớ hết. Song khoảnh khắc được chuyển về một ngôi làng nhỏ ở Hương Khê, mọi người ân cần đưa thức ăn, đồ uống khiến ông rất cảm động.

"Tôi thật may mắn. Nếu như ngày đó, một trong hai người chĩa súng bắn về phía bên kia, tôi và bà sẽ không có ngày hôm nay", ông Robinson nói với bà Lai trong cuộc gặp 23 năm trước.


Bà Lai và Robison chụp hình kỷ niệm trong lần gặp lại 23 năm trước. Ảnh: Đức Hùng chụp lại.

Thấy bà Lai giới thiệu gia đình hạnh phúc, Robinson có chút ngậm ngùi. Do người vợ đầu qua đời vì ung thư, Robinson cưới vợ hai. Cả hai lần kết hôn, ông đều không có con. Ông đã xem hai con gái của người vợ sau như con đẻ.

"Ngày trở lại Mỹ, Robinson bị thất nghiệp sáu năm, sống trong căn nhà tập thể của hội cựu chiến binh. Ông ấy làm nghề sửa ôtô, vợ chồng phải chi tiêu tằn tiện để nuôi các con khôn lớn. Bên cạnh dáng người to cao của ông ấy là một ánh mắt sâu thẳm, khuôn mặt đượm buồn", bà Lai kể.

Lần chia tay 23 năm trước, bà Lai tặng vợ Robinson một chiếc nón làm kỷ niệm, nhắn nhủ nếu có duyên sẽ có thêm một lần tái ngộ tại Việt Nam. Nay bà Lai tuổi đã thất thập, song vẫn muốn gặp lại người lính Mỹ năm xưa, muốn xem ông ấy già đến đâu, cuộc sống có gì thay đổi?

"Khi tâm sự về nỗi khổ, sự mất mát của chiến tranh, Robinson nói: Chúng ta cùng cầu mong để không có bức ảnh này lần thứ hai, tôi đáp: Tôi cũng vậy, không muốn thấy cảnh bom đạn, gia đình phải ly tán, bà Lai nhớ lại khoảnh khắc đối đáp cuối cùng với Robinson.

---

Câu chuyện đằng sau bức ảnh nổi tiếng O du kích nhỏ giương cao súng
Thứ ba, ngày 13/02/2018 08:32 AM (GMT+7)

Người đàn ông trong bức tranh cúi nhìn xuống đất. Mặc dù không có bức tường nào giam giữ anh ta – bức ảnh được chụp trong một cánh đồng lúa – nhưng không có gì là hiểu lầm, anh ta chính là một tù nhân. Sợi dây buộc tay anh ta không nhìn thấy được nhưng người nữ dân quân áp giải anh ta với lưỡi lê của cô thì nhìn thấy rõ ràng.

Và 50 năm sau khi bức ảnh được chụp, người đàn ông nhớ lại sự kiện bị bắt. Tên người đàn ông trong ảnh là Dewey Wayne Waddell. Hiện giờ, ở tuổi 82, ông đã nghỉ hưu và đang sống ở Marietta. Đại tá không quân về hưu Waddell (thường được gọi là Wayne) đã nói với tạp chí Time về câu chuyện đằng sau bức ảnh.

Hôm đó là ngày 5.7.1967, chiếc máy bay của Wayne bị bắn rơi khi bay vào miền Bắc Việt Nam. Wayne nói “ khá là sốc khi bạn đang bay vù vù về phía trước và sau đó đột nhiên bạn lại ngồi ở trên mặt đất”. Chiếc dù của Wayne đã không mở hoàn toàn khi ông tách khỏi máy bay. Ông biết rằng có thể Không lực Mỹ sẽ tin là ông đã chết trong khi rơi. Wayne nói: “Một trong những ý nghĩa đầu tiên của tôi khi ngồi trên mặt đất là mọi người tôi nhìn thấy từ lúc này có thể muốn giết tôi. Ý nghĩ đó ám ảnh tôi. Nhưng may mắn họ không cố gắng giết tôi, họ chỉ muốn bắt giữ tôi”.




Wayne đã được giam vào “Hilton Hà Nội” nổi tiếng (tù binh phi công Mỹ gọi nhà tù Hỏa Lò là khách sạn Hilton). Wayne nhớ lại ở đó, những người bắt giữ ông ta đã cho Wayne nghe một vài bản ghi âm “thú nhận tội ác chiến tranh” của một số tù binh Mỹ khác. Lúc đó là thời kỳ Tòa án tội ác chiến tranh Bertrand Russell đang diễn ra. Nhà triết học Bertrand Russell đã dẫn đầu một cuộc điều tra ở Thụy Điển nhằm vào các hành động của Mỹ ở Việt Nam, và Wayne đã được nói cho biết là các thú nhận sẽ được sử dụng tại tòa. Như vậy, dù thích hay không, ông sẽ thú nhận.

Khoảng hơn 1 tuần sau đó, ông được cho biết ông sẽ tới một vài nơi “để được kiểm tra”, và nếu ông không hợp tác, cuộc sống của ông có thể không được bảo đảm. Ông đã được mặc bộ đồ bay của mình nhưng trông nó như dính máu. Mực đỏ đã được văng lên nó. Wayne nhớ lại: “Tôi tưởng tượng tôi sẽ tới một cái sân Kangaroo, nơi bạn sẽ phải đi bộ khi bạn phạm tội, để thực hiện một trong các thú nhận. Vì bị bịt mắt không thấy đường nên khi mở mắt để xem mình đang ở đâu, tôi đã rất ngạc nhiên và dễ chịu”.

Ông nói ông đã biết ngay lập tức cái gì đang đến, và tại sao nó không phải là một phiên tòa hay cái gì khác. Mặc dù không có dấu vết của họ trên bức ảnh được chụp hôm đó nhưng đã có 2 người da trắng ở đó. Một người mang chiếc máy ảnh còn người kia quay phim. Sau đó ông mới biết hai người này là một đội từ Đông Đức, đang làm một loạt phim tài liệu về chiến tranh gọi là Pilots in Pajamas cho truyền hình Đông Đức.

Wayne kể: “Họ cho tôi đi lên đi xuống ruộng lúa vài lần và nói “cúi đầu xuống và đừng nói gì hết”, nhưng tôi luôn ở trước máy quay và nhìn thật nhanh vào nó với hy vọng nếu các bức ảnh được công khai, ai đó có thể nhận ra tôi. Tôi tìm kiếm các cách để báo cho gia đình rằng tôi vẫn sống”.

Điều đó khả thi – người đàn ông với máy ảnh sẽ sản xuất vài tấm ảnh mà có thể sẽ truyền ra thế giới và đến tay những người thân của Wayne – những người đang tưởng ông đã chết. Pilots in Pajamas được chiếu trên truyền hình Đông Đức đầu năm 1968, tại thời điểm đó, chương trình đã được quân đội Mỹ theo dõi. Ở cuối một phân đoạn có Wayne xuất hiện với đôi mắt nhìn lên máy quay như kế hoạch của ông.

Wayne nhớ lại: “Khi Không lực nhìn thấy, họ đã chụp lại rất nhiều bức ảnh và gửi chúng cho gia đình tôi, những người dĩ nhiên là nhận ra tôi. Vì thế nó đã thay đổi trạng thái của tôi từ MIA sang POW”. (MIA là người mất tích còn POW là tù binh chiến tranh).

Wayne được thả ngày 4.3.1973 nhưng câu chuyện của bức ảnh chưa kết thúc ở đó.

Nhiều năm sau, tại một sự kiện về tranh và nhiếp ảnh, một người bạn của Wayne đã gặp con trai của một nhiếp ảnh gia Đức. Thomas Billhardt – người đàn ông cầm máy ảnh năm xưa. Sau đó, trong một chuyến thăm Berlin, người bạn đó đã đến thăm nơi làm việc của Billhardt. Ở đó có treo một bức ảnh chụp Wayne trên tường, chụp từ hồi quay bộ phim Pilots in Pajamas. Người bạn đó đã xắp sếp cho người cựu tù và nhà nhiếp ảnh liên lạc. Họ đã gặp nhau ở Berlin cuối thập niên 1990 tại một buổi gặp mặt nhỏ vui vẻ. Cuộc gặp đã được truyền hình và báo chí địa phương đưa tin và sau khi chia tay, vợ Wayne đã hỏi mua bức ảnh để mang về nhà.

Vài năm sau đó, Wayne được phỏng vấn một lần nữa về trải nghiệm tù binh của mình. Tạp chí Georgia Tech Alumni đã dùng bức ảnh đó đưa lên trang nhất, rồi sau đó nó còn được đưa vào bìa một cuốn sách về những trải nghiệm của tù binh chiến tranh.

Trong những thập kỷ gần đây, Wayne đã trở lại Việt Nam vài lần. Lần đầu là năm 1994, ông đi cùng vợ và con. Mặc dù ông nói ông đã hơi sợ khi máy bay đến gần Hà Nội – vì “nó gợi lại ký ức bay với tốc độ cao trong lúc ném bom”. Ông cũng nhấn mạnh sự lan truyền của chủ nghĩa tư bản và tiếng Anh, và nhận ra mọi người ông gặp thân thiện và dễ tính.

Trong một chuyến thăm nhà tù Hà Nội, khi một quan chức Việt Nam có mặt hỏi rằng ông nghĩ gì lúc là tù binh ở đây, Wayne trả lời rằng ông đã nghĩ “ tôi chắc chắn muốn ra khỏi đây”. Câu trả lời khiến những người chủ nhà cùng cười.

Và bây giờ, nửa thế kỷ sau khi bức ảnh được chụp, Wayne nói ông thích thú khi thấy cái nhìn của quốc gia quay trở lại Việt Nam như một phần của lịch sử, như một chủ đề của tài liệu chứ không phải của tin hàng ngày.

Sky+ (Theo Internet &Dan viet)