.Bài viết KTĐN
Cô tôiTháng Chạp là giai đoạn đặc biệt, khi năm cũ dần khép lại, Tết Nguyên đán đã cận kề. (Ảnh: Ngô Nhung)
Tháng Chạp là gì, ý nghĩa cái tên ít người biết
Tháng Chạp - tháng cuối cùng của năm âm lịch, không chỉ báo hiệu Tết cận kề mà còn ẩn chứa nhiều ý nghĩa thú vị về tên gọi và các nghi lễ truyền thống quan trọng.
Nhắc đến tháng 12, nhiều người phải phân biệt rõ là tháng 12 Dương lịch hay tháng 12 Âm lịch. Tuy nhiên, nếu nói “tháng Chạp”, hầu như ai cũng hiểu ngay đó là tháng cuối cùng của năm Âm lịch. Trong đời sống văn hóa người Việt, tháng Chạp không chỉ đơn thuần là một mốc thời gian, mà còn là giai đoạn đặc biệt, khi năm cũ dần khép lại, Tết Nguyên đán đã cận kề.
Tháng Chạp đến cũng đồng nghĩa chỉ còn mấy tuần ngắn ngủi nữa là bước sang năm mới. Đây là quãng thời gian mọi người tất bật hoàn tất công việc, dọn dẹp nhà cửa, chuẩn bị lễ lạt, hướng về tổ tiên và mong cầu một khởi đầu tốt đẹp.
Tháng Chạp là gì?
Về mặt ngôn ngữ, “tháng Chạp” thực chất là cách gọi Việt hóa của từ “Lạp nguyệt”, tên gọi tháng cuối cùng trong năm âm lịch theo tiếng Hán. Chữ “chạp” là biến âm của chữ “lạp”.
Theo văn hóa Trung Hoa cổ, “lạp” dùng để chỉ lễ tế thần cuối năm, một nghi lễ quan trọng nhằm tổng kết năm cũ và cầu mong bình an, no đủ cho năm mới. Vì thế, tháng diễn ra nghi lễ này được gọi là “Lạp nguyệt” (trong đó “nguyệt” nghĩa là tháng).
Khi nhắc tới chữ “lạp”, người ta còn liên tưởng đến tục “lạp mả”, tức việc đi thăm nom, sửa sang, dọn dẹp phần mộ tổ tiên. Đây là công việc quen thuộc vào cuối năm, thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn và sự chuẩn bị chu đáo để đón Tết Nguyên đán. Trong tiếng Hán, “lạp” cũng mang nghĩa là lễ tất niên, gắn liền với tập tục tổng kết, tri ân tổ tiên và thần linh.
Theo thời gian, “Lạp nguyệt” được người Việt tiếp nhận, biến âm và gọi thành “tháng Chạp”. Đây cũng là lý do trong dân gian xuất hiện cụm từ “giỗ chạp”, chỉ những lễ cúng, nghi thức tưởng niệm tổ tiên, ông bà, thường diễn ra dày đặc vào tháng cuối năm. Bên cạnh cách lý giải gắn với nghi lễ, chữ “lạp” còn có một nghĩa khác trong tiếng Hán, nghĩa là “thịt”. Thời xưa, tháng cuối năm là lúc người dân chuẩn bị tích trữ lương thực để vượt qua mùa đông lạnh giá và lo liệu cho những ngày Tết. Trong các loại thực phẩm, thịt được xem là quý giá và quan trọng nhất. Vì vậy, “lạp” dần gắn với hình ảnh của sự đủ đầy, no ấm.
Từ “lạp” này còn xuất hiện trong tên gọi “lạp xường” (hay lạp xưởng). Trong đó, “xường” hay “xưởng” nghĩa là ruột (theo âm Hán Việt là “trường”), còn “lạp” chỉ thịt. Lạp xưởng vì thế là món ăn được làm từ thịt nhồi vào ruột, rất phổ biến trong dịp cuối năm.
Với người Việt Nam, tháng Chạp mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Đây là khoảng thời gian mọi người hướng nhiều hơn về cội nguồn, chăm lo hương khói, thăm nom phần mộ tổ tiên. Trên phương diện đời sống, tháng Chạp cũng là hạn cuối để hoàn thành kế hoạch năm, khép lại công việc dang dở, gác lại điều không may, phiền muộn để sẵn sàng đón một năm mới với nhiều hy vọng tốt đẹp hơn.
Tháng Chạp có những lễ cúng quan trọng nào?
Trong đời sống tín ngưỡng của người Việt, tháng Chạp gắn liền với nhiều nghi lễ truyền thống. Trong đó, có 4 lễ cúng quan trọng được đa số gia đình thực hiện trang nghiêm là cúng mùng 1 tháng Chạp, cúng rằm tháng Chạp, cúng ông Công ông Táo và cúng Tất niên.
Cúng mùng 1 tháng Chạp
Mùng 1 tháng Chạp được xem như dấu mốc khởi đầu cho mùa lễ cuối năm. Trong tâm thức người Việt, đây là thời điểm bắt đầu giai đoạn chuẩn bị tiễn năm cũ, đón năm mới, nên lễ cúng mùng 1 tháng Chạp rất được coi trọng.
Lễ vật không nhất thiết cầu kỳ nhưng cần thể hiện sự thành tâm. Trên bàn thờ gia tiên, các gia đình thường bày hương, đèn, hoa tươi, trái cây cùng một mâm cỗ nhỏ. Tùy điều kiện và phong tục từng vùng, mâm lễ có thể gồm xôi, thịt gà, bánh chưng, bánh tét hoặc một số món truyền thống quen thuộc. Nghi thức này mang ý nghĩa khởi đầu tháng cuối năm trong sự trang nghiêm, cầu mong mọi việc hanh thông, thuận lợi.
Cúng rằm tháng Chạp
Rằm tháng Chạp là ngày rằm cuối cùng của năm Âm lịch. Đây là dịp quan trọng để các gia đình tưởng nhớ tổ tiên, đồng thời gửi gắm mong ước về bình an, sức khỏe và tài lộc trong năm mới.
Lễ cúng rằm tháng Chạp thường được tổ chức chu đáo. Mâm lễ gồm hương, hoa, đèn nến, trà, rượu cùng các món ăn truyền thống như gà luộc, xôi, bánh trái. Mọi thứ được sắp xếp gọn gàng, trang trọng trên bàn thờ gia tiên, thể hiện lòng hiếu kính của con cháu và sự chuẩn bị tinh thần cho thời khắc chuyển giao sắp tới.
Cúng ông Công, ông Táo
Lễ cúng ông Công, ông Táo diễn ra vào ngày 23 tháng Chạp và được xem là một trong những nghi lễ quan trọng nhất trong tháng. Theo quan niệm dân gian, ông Công, ông Táo là các vị thần cai quản bếp núc, ghi nhận mọi sinh hoạt của gia đình suốt một năm. Đến ngày này, các ngài sẽ về chầu trời để tâu báo với Ngọc Hoàng.
Mâm cúng thường có hương, hoa, nước, mâm ngũ quả, các món ăn truyền thống và đặc biệt là cá chép, phương tiện để ông Táo cưỡi về trời. Sau khi hoàn tất nghi lễ, nhiều gia đình thực hiện tục phóng sinh cá chép ra sông, hồ, gửi gắm ước nguyện về một năm mới hanh thông, thuận lợi.
Cúng Tất niên
Lễ cúng Tất niên là nghi thức khép lại năm cũ, thường được tổ chức vào ngày cuối cùng của tháng Chạp. Đây là dịp các thành viên trong gia đình quây quần, tưởng nhớ ông bà tổ tiên, cảm tạ những điều đã qua và cầu mong năm mới bình an, thịnh vượng.
Mâm cỗ Tất niên thường được chuẩn bị thịnh soạn với gà luộc, bánh chưng hoặc bánh tét, xôi, giò, chả và nhiều món ăn khác tùy theo phong tục từng vùng miền. Không chỉ mang ý nghĩa tâm linh, bữa cơm Tất niên còn là thời khắc sum họp, gắn kết gia đình, đánh dấu sự kết thúc trọn vẹn của một năm
Vì sao từ năm 2025 trở đi, người Việt không được đón 30 Tết và khi nào ngày 30 Tết mới trở lại?
Từ năm 2025, người Việt sẽ không còn đón ngày 30. Hiện tượng này kéo dài trong nhiều năm, khiến Giao thừa rơi vào đêm 29 Tết. Vậy nguyên nhân vì sao xảy ra sự thay đổi này và khi nào ngày 30 Tết mới xuất hiện trở lại?
Vì sao từ năm 2025 trở đi, người Việt không được đón 30 Tết?
Theo lịch vạn niên và các tính toán thiên văn, nguyên nhân khiến không xuất hiện ngày 30 Tết trong giai đoạn từ năm 2025 đến 2032 xuất phát từ đặc điểm vận hành của Âm lịch.
Cụ thể, năm Giáp Thìn kết thúc vào ngày 29 tháng Chạp, tương ứng ngày 28/1/2025 Dương lịch. Thời khắc giao thừa Tết Nguyên đán Ất Tỵ diễn ra ngay sau khi ngày 29 tháng Chạp khép lại, đưa mùng 1 Tết rơi vào ngày 29/1/2025 Dương lịch.
Năm Ất Tỵ 2025 mở đầu cho chuỗi 8 năm liên tiếp mà tháng Chạp chỉ có 29 ngày, kéo dài đến hết năm 2032.
Phải đến Tết Nguyên đán Quý Sửu 2033, ngày 30 Tết mới xuất hiện trở lại. Theo các nhà nghiên cứu lịch pháp, việc tháng Chạp có 29 hay 30 ngày không mang tính chủ quan, mà được xác định dựa trên điểm Sóc – thời điểm trăng non, dùng làm mốc tính ngày đầu tiên của mỗi tháng Âm lịch.
Cụ thể, mùng 1 tháng Chạp năm Giáp Thìn có điểm Sóc rơi vào 5h26 ngày 31/12/2024 (giờ Hà Nội). Với chu kỳ trung bình của Mặt trăng khoảng 29,53 ngày, điểm Sóc tiếp theo xuất hiện vào khoảng 19h35 ngày 29/1/2025. Do đó, ngày 29/1/2025 được xác định là mùng 1 tháng Giêng Âm lịch, tức ngày đầu năm mới Ất Tỵ; còn ngày liền trước là 29 tháng Chạp – ngày cuối cùng của năm cũ.
Theo chu kỳ thiên văn này, việc xác định ngày đầu năm Âm lịch trong các năm tiếp theo vẫn bảo đảm độ chính xác cao. Đáng chú ý, cho đến khi kết thúc năm Tân Hợi và bước sang năm 2032, Tết Nguyên đán sẽ liên tục không có ngày 30 Tết, mà chỉ dừng lại ở ngày 29 tháng Chạp.
Sự khác biệt giữa lịch Dương và lịch Âm?
Theo các nhà thiên văn học, sự khác biệt giữa lịch Dương và lịch Âm là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến việc không xuất hiện ngày 30 Tết trong một số năm. Cụ thể, một năm Dương lịch có 365 ngày, trong khi một năm Âm lịch chỉ khoảng 354 ngày, tương ứng với 12 chu kỳ Mặt trăng.
Mỗi năm, hai loại lịch này lệch nhau khoảng 11 ngày; sau 3 năm, mức chênh lệch tích lũy lên tới hơn 30 ngày, buộc lịch Âm phải bổ sung tháng nhuận để cân bằng.
Việc thêm tháng nhuận khiến sự phân bổ giữa các tháng đủ (30 ngày) và tháng thiếu (29 ngày) trong lịch Âm không cố định. Trên cơ sở tính toán thiên văn, từ năm 2025 đến năm 2032, tháng Chạp đều rơi vào tháng thiếu. Do đó, trong suốt giai đoạn này, Tết Nguyên đán sẽ không có ngày 30 Tết, mà chỉ kết thúc ở ngày 29 tháng Chạp.
Giao thừa là thời khắc chuyển giao giữa năm cũ và năm mới theo lịch Âm. Cụ thể, giao thừa diễn ra vào đúng 0 giờ (12 giờ đêm) – khi ngày cuối cùng của năm cũ kết thúc và mùng 1 Tết bắt đầu. Về mặt ngữ nghĩa, “giao” có nghĩa là bàn giao, “thừa” là tiếp nhận, hàm ý thời khắc năm cũ trao lại cho năm mới. Trong văn hóa Việt Nam, giao thừa được xem là khoảnh khắc linh thiêng, đánh dấu sự kết thúc của một chu kỳ thời gian và mở ra năm mới với nhiều kỳ vọng tốt lành.Theo truyền thống, người Việt thường đón giao thừa bằng các nghi lễ như cúng giao thừa, xông đất, hái lộc, bắn pháo hoa và quây quần bên gia đình. Đây cũng là thời điểm quan trọng nhất trong dịp Tết Nguyên đán, mang ý nghĩa cầu mong bình an, may mắn và khởi đầu thuận lợi cho cả năm.
Nguồn: Tháng Chạp là gì, ý nghĩa cái tên ít người biết
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét
Những người bạn